Formy teatralne


 

 

Pasja, utwór muz., którego podstawę stanowi opis męki Chrystusa wg tekstu jednej z czterech Ewangelii. P. powstała w XII w., w ramach chorału gregoriańskiego, i polegała na muz. recytacji tekstu podzielonego na trzy partie (wykonywane przez 3 kapłanów): partię Chrystusa (vox Christi), narratora (Evangelista, Chronista) i tłumu (turba Judaeorum). Partie te były zróżnicowane pod względem rejestru i tempa; partia Chrystusa utrzymana była w wolnym tempie i ograniczała się do rejestru niskiego (c-f), partię Evangelisty wykonywano w tempie umiarkowanym i w środkowym rejestrze (f-c1), partia turba Judaeorum odznaczała się szybkim tempem i wysokim rejestrem (c1-f1). Stąd w księgach liturg. oznaczano je literami t, c i s (tarde = wolno, celeriter = szybciej, sursum = w górę) lub b, m i a (bassa, media, alta voce). Pierwsze wielogł. opracowania p. pochodzą z końca XV w.; utrzymane są w polifon. stylu motetowym z cantus firmus (pochodzącym z chorału) w tenorze. Ten typ p. przejęli wszyscy wybitni przedstawiciele tej formy w XVI w. (m.in. C. Sermisy, O. di Lasso, L. da Vittoria, F. Guerrero, W. Byrd, J. Obrecht, C. de Rore, J.A. Burgk). Na pocz. XVII w. powstał nowy typ p., na który duży wpływ wywarła monodia akompaniowana; polegał on na współdziałaniu części recytatywnych, aryjnych, chór. i instr. Równocześnie z tymi przemianami zmienił się stosunek kompozytorów do tekstu, który zaczęto traktować bardziej swobodnie, pewnym jego fragmentom nadawać formę poetycką, a nawet wprowadzać nowy tekst (np. z psalmów). Ten typ p. reprezentują utwory H. Schütza (Sieben Worte Jesu Christi am Kreuz, Historia des Leidens und Sterbens unseres Herrn und Heylandes Jesu Christi), a także obie p. J.S. Bacha (wg Św. Jana i Mateusza), będące najwybitniejszymi osiągnięciami w zakresie tej formy; stanowią one jakby szereg kantat, zakończonych fragmentami chór. Z tego okresu należy jeszcze wymienić p. G.Ph. Telemanna (wg Św. Jana), 2 p. C.Ph.E. Bacha, Der Tod des Jesu C.H. Grauna. W XX w. wskrzesił p. K. Penderecki (Passio et Mors Domini Nostri Jesu Christi secundum Lucam, 1965)


Słownik terminów >>