Miniatura

 

 

Miniatura- mała lub średnia forma muzyczna, często skrócona wersja większego dzieła. Zwykle skompo-nowana na solowy instrument (fortepian, skrzypce), lub na mały zespół. Bardzo popularne w XIX wieku jako muzyka grana na recitalach oraz w salonach towarzyskich.

Wiele form miniaturowych ma swoją unikalną budowę lub charakter, inne natomiast, związane są z aktualną modą w nazewnictwie.

Arabeska- forma muzyczna, miniatura na fortepian. Zwykle w metrum 2/4. Forma pełna ornamentyki, lekka i zwiewna. Odpowiadała wyobrażeniom romantyków o kulturze Bliskiego Wschodu. Niekiedy brzmiały w niej orientalne tony

Bagatela- lekka forma muzyczna o nieokreślonym kształcie muzycznym, zwykle na fortepian. Terminu tego pierwszy raz użył Francois Couperin w 1717. Ludwig van Beethoven skomponował 19 bagatel. Komponowali je także Ferenc Liszt, Bedrich Smetana, Camille Saint-Saens, Jean Sibelius, Bela Bartok i inni.

Ballada- forma muzyczna. Początki ballady sięgają średnio-wiecza i muzyki dworskiej. Ballady śpiewane były przez trubadurów przy akompaniamencie instrumentu lub zespołu. Często były bardzo rozbudowane i zawierały setki wersów. Najczęściej snuły epicką opowieść o miłości lub wielkich czynach.
W czasach romantyzmu ballada wróciła jako miniatura. Znana była w dwóch formach: ballada wokalno-instrumentalna w sferze tekstowej zwykle oparta na poezji znanych twórców epoki. Niekiedy ballada wokalna urastała do znacznych rozmiarów, gdzie do każdej strofy tekstu komponowano oddzielną pieśń.
Ballada instrumentalna na instrument solowy, zwykle fortepian. Forma o swobodnej formie, w stylu narratywna. Do najbardziej znanych ballad należą te komponowane przez Fryderyka Chopina.

Barkarola- rodzaj pieśni śpiewanej przez weneckich gondolierów w celu zabawiania pasażerów. Pieśni te stały się modne w XIX wieku i zostały zaadaptowane przez kompozytorów romantycznych jako miniatura, zwykle jako forma wokalno-instrumentalna lub instrumentalna. Komponowana w metrum 6/8 lub 12/8, co oddaje odczucie łagodnego falowania.

Burleska- forma muzyczna powstała w XVIII wieku jako część formy teatralnej o tej samej nazwie (zobacz burleska). Zwykle oparta na formie pieśni. Krzykliwa i oparta na przesadzie. Do miana sztuki podniesiona w okresie romantyzmu jako forma wokalna lub instrumentalna

Elegia- forma muzyczna, miniatura wokalna lub instrumentalna o melancholijnym i nostalgicznym charakterze. Często jest utworem tematycznym wyrażającym smutek po utracie bliskiej, lub ogólnie znanej i cenionej osoby. Elegia nie posiada stałej formy; znana jest też pod nazwą "lament".

Etiuda- forma muzyczna, zwykle na solowy instrument. Początkowo etiuda była formą wyłącznie dydaktyczną, przeznaczoną dla uczniów w celu ćwiczń aspektów technicznych instrumentu. Z czasem stała się samodzielną formą skierowaną na techniczną złożoność, wymagającą od instrumentalisty brawury wykonawczej oraz wirtuozerskich umiejętności. Wielkimi twórcami etiud byli Fryderyk Chopin, Robert Schumann, Niccolo Paganini i Henryk Wieniawski.

Fantazja- w baroku rodzaj swobodnej imitacji. W muzyce romantycznej - forma muzyczna bez zdecydowanego kształtu. Utwór programowy o treści fantazyjnej.

Humoreska- forma muzyczna. miniatura, najczęściej fortepianowa często wokalno-instrumentalna o radosnej, humorystycznej treści. Pierwszym, który użył terminu humoreska był Robert Schumann w 1839 w swej tytule swej miniatury op. 20. Najbardziej znanym twórcą humoresek był Antoni Dworzak, który pisał je jako parodystyczne pieśni z użyciem tekstów stylizowanych na dziecięce strofy.

Intermezzo- forma muzyczna.
  1. W średniowieczu część dramatu liturgicznego np. pasji, muzyczne przejście pomiędzy poszczególnymi scenami.
  2. Stanowi wstawkę muzyczno- dramatyczna, o charakterze komicznym, wykonywaną w przerwach między aktami opery zwanej opera seria, w XVII w. we Włoszech. Z tych wstawek powstał, z czasem, nowy gatunek - opera buffa. Większość ówczesnych oper, wystawianych we Włoszech i we Francji, posiadało tak zwany intermèdes, czyli balet z muzyką wokalną. To one dały początek, razem z baletam dworskimi, nowej formie teatralnej zwanej spektaklem baletowym
  3. We współczesnym dramacie jakakolwiek wstawka muzyczna obcego pochodzenia, lub komponowana specjalnie dla tego celu.
  4. Krótkie przejście łączące części utworu cyklicznego np. symfonii
  5. Samodzielna kompozycja, zwykle miniatura o lekkiej treści, sugerująca, że kompozytor napisał ją dla czystej przyjemności, niejako na marginesie poważniejszej pracy. Definicja ta jest jednak trudna do obrony w przypadku niektórych intermezzo np Brahmsa, które są poważnymi dziełami muzycznymi. Często należy traktować to jako deklarację artysty, a nie fakt.
Kaprys - forma muzyczna.
  1. W muzyce renesansu, żywa improwizowana kompozycja instrumentalna oparta na zasadzie kontrapunktu. Nazwy często używane zamiennie to: toccata, ricercar, lub kancona. (rycerski poemat liryczny pisany oktawą;  kontrapunktowa forma świeckiej muzyki wokalnej)
  2. W muzyce romantycznej zwykle miniatura instrumentalna o wirtuozerskim charakterze. Gatunek zapoczątkował Pietro Locatelli. Często wiązana z kompozycjami o charakterze narodowym.

Kołysanka - krótka piosenka śpiewana a cappella używana w celu usypiania dzieci. Zwykle występuje w metrum 6/8, co daje wrażenie kołysania. Zakończona łagodnym diminuendo połaczonym z ritardando. Do muzyki poważnej zaadaptowana w okresie romantyzmu jako miniatura fortepianowa. Zachowała cechy jej śpiewanego odpowiednika: liryczną, powolną linię melodyczną z stałym, kołyszącym, dwunutowym akompaniamentem (lewej ręki), opartym na tonice i dominancie.

Legenda- forma muzyczna, instrumentalna, lub wokalna miniatura, często w formie ballady. Utwór programowy opowiadający baśń, legendę lub mit.

Nokturn- bardzo spokojna i zrównoważona, oraz równie nastrojowa instrumentalna forma muzyczna inspirowana poetyckim nastrojem ciemnej nocy. Jej początki pojawiły się w epoce klasycyzmu, utożsamiana jest jednak z muzyką romantyczną. Ostateczny kształt nokturnom nadał im ich pierwszy romantyczny kompozytor John Field szeregiem nokturnów na fortepian, a spopularyzował ten bardzo rzadko uprawiany przez kompozytorów gatunek muzyczny Fryderyk Chopin. Jedynie te dwie osoby uważa się za "czystych" nokturnowych kompozytorów, aczkolwiek incydentalnie próby kompozytorskie podejmowali również następni twórcy. Pewien renesans nokturnów nastąpił dopiero we współczesnej muzyce poważnej. Nokturn jest miniaturą bez określonego kształtu, w charakterze sentymentalną, powolną i nostalgiczną, aczkolwiek Chopin zwykł w środkowych częściach swych nokturnów wprowadzać dynamiczne fragmenty.

Noweleta (wł. novelletta; ang. novellette) - forma muzyczna. Utwór tematyczny o nieokreślonej formie, zwykle na fortepian. Składa się z szeregu niezależnych tematów o wspólnym rytmie. Wbrew narzucającym się skojarzeniom nie był to początkowo muzyczny odpowiednik literackiej noweli. Forma ta została stworzona przez Roberta Schumanna

Preludium:
  1. Muzyczny wstęp do większej formy np. fugi lub suity. Promenada Mussorgskiego z Obrazków z wystawy jest tego rodzaju formą.
  2. Forma muzyczna wykształcona w okresie romantyzmu początkowo przez Chopina, później także przez innych kompozytorów.
Rapsodia:
  1. rodzaj pieśni wywodzący się z tradycji antycznej Grecji. Pochodzi od słów rapto i ode i może być przetłumaczone jako "tkana muzyka". Greccy śpiewacy prezentowali te pieśni na publicznych zgromadzeniach.
  2. miniatura na instrument solowy, lub orkiestrowa, tworzona od końca XVIII wieku. Posiada swobodną, improwizowaną formę opartą na motywach muzyki ludowej
Trio:
  1. Kompozycja na trzy instrumenty, lub rzadziej na trzy głosy
  2. W menuetach, marszach i innych cyklicznych formach środkowa część, po której następuje powtórzenie pierwszej.
Serenada:
  1. Od XVI wieku pieśń miłosna śpiewana przy akompaniamencie gitary o zmroku pod oknem ukochanej kobiety.
  2. Od XVIII wieku utwór o treści romantycznej, zwykle na niewielki zespół instrumentalny, wykonywane w dnie świąteczne w czasie parkowych koncertów

Sonatina- forma muzyczna. Posiada budowę dwuczęściową w formie sonatowej. Zwykle A + B + C.
A - ekspozycja - ok 16 taktów
B - przetworzenie - ok 8 taktów
C - repryza - ok 16 taktów
Sonatina ma zwykle cele dydaktyczne, lecz istnieją sonatiny o wybitnych walorach artystycznych:

 

Wyjaśnienie niektórych terminów:

Recital- rodzaj muzycznego występu, w którym:
1)  wszystkie utwory są wykonywane przez jednego solistę, lub
2) przez wielu, lecz mają wspólną cechę, np. zostały skompo-nowane przez jedną osobę, lub należą do jednego stylu (np. recital muzyki dawnej).
Słowo pochodzi z angielskiego recital i pierwszy raz zostało użyte przez Ferenca Liszta w związku z jego występem w Londynie. Termin niekiedy jest rozciągany na wspólny występ studentów, uczniów jednej klasy, lub szkoły muzycznej. Zawsze jednak odnosi się do gry solowej.

Burleska- forma teatralna, stosująca w pewnym zakresie muzykę - głównie recitativo i pieśni. Powstała w XIII wieku jako parodia poważnych tematów, często dzieł operowych lub operetkowych. W formie plebejska, nierzadko wulgarna.

Utwór programowy zwany także utworem tematycznym - utwór muzyczny, który oprócz treści formy muzycznych niesie inną programowa treść. Kompozytor odpowiednio dobierając środki muzyczne: tonację, metrum, rytm, artykulację, dynamikę, instrumentację oraz techniki wykonawcze wywołuje u słuchacza określone emocje, powoduje różnorakie skojarzenia i impresje, osiągając w ten sposób zamierzony cel, którym jest odpowiedni odbiór utwory. Przykładem może tu być cykle pod wspólnym tytułem "cztery pory roku" Antonio Vivaldi lub dużo późniejsze Sibeliusa. Przeprowadzają one wrażliwego muzycznie słuchacza przez cztery sezony, w każdym wywołując impresje związana z charakterystycznymi cechami każdego.
W szczególności muzyka romantyczna stawiała sobie za cel wywołanie pozamuzycznych skojarzeń. Stosując różnorodność środków muzycznych, starannie dobierając tytuły utworów, sięgając do folkloru wreszcie stosując mnogość form, których same nazwy niosły zakodowana informacje: fantazja, kaprys, humoreska itd.
Muzyka współczesna w dużej części, w poszukiwaniu czystej formy, odrzuciła treść pozamuzyczną i tym się często tłumaczy jej niepowodzenia w zainteresowaniu sobą przeciętnego słuchacza.

Metrum - współczynnik utworu muzycznego, określający regularny układ akcentów. Metrum organizuje rytm i zestawia dźwięki w pewne całości zwane taktami.

Wyróżnia się dwa proste schematy metryczne:

Schemat metryczny dwuczęściowy, parzysty lub dwumiarowy 
składa się z dwóch dźwięków z czego pierwszy jest mocny (akcentowany) a drugi słaby nieakcentowany.
Schemat metryczny trzyczęściowy, nieparzysty lub trzymiarowy 
pierwszy dźwięk trójki jest mocny (akcentowany), a dwa następne słabe.

W notacji muzycznej metrum utworu zapisuje się za kluczem i znakami chromatycznymi oznaczającymi gamę w postaci dwóch cyfr. Cyfra dolna oznacza nutę, która jest podstawową jednostką metryczną dla danego utworu. I tak: 1 oznacza całą nutę, 2 półnutę, 4 ćwierćnuta, 8 ósemkę itd. Górna cyfra oznacza ilość nut (lub ich odpowiedników) w jednostce metrycznej. W przykładzie podstawową jednostka metryczną jest ćwierćnuta. Schemat metryczny dwumiarowy mogą, więc realizować dwie ćwierćnuty, jedna ćwierćnuta i dwie ósemki, cztery ósemki wszelkie inne kombinacje dowolnych nut, jak długo suma ich wartości daje dwie ćwierćnuty.

W muzyce dawnej jako jednostkę metryczną używano całych nut lub półnut. W czasach nowożytnych zaczęto używać ćwierćnut (rzadziej szesnastek) i te do dziś do najczęściej przyjmowane jako jednostka metryczna.

Składając dwa podstawowe schematy metryczne w różne kombinacje można uzyskać bardziej skomplikowane schematy metryczne.

Połączenie dwóch lub większej ilości schematów metrycznych schematy złożone.

Czteromiarowy schemat metryczny- powstaje przez połączenie dwóch schematów dwumiarowych.
sześciomiarowy schemat metryczny- powstaje przez połączenie dwóch schematów trzymiarowych.

Systemy złożone zachowują typowy dla systemów prostych układ akcentów, z tym że akcenty w drugim schemacie są bardziej wyciszone niż w pierwszym.

Składanie większej ilości schematów prostych i mieszanie ich ze sobą (schematy metryczne mieszane) pozwala stworzyć nieograniczoną ilość dowolnie skomplikowanych schematów metrycznych.

Kontrapunkt z łaciny punctus contra punctum - nuta przeciw nucie. Teoria kompozycji powstała w średniowieczu, rozwinięta w czasach renesansu i doprowadzona do perfekcji w baroku. Kontrapunkt pozwalał budować skomplikowane formy polifoniczne polegające na równoczesnym prowadzeniu kilku niezależnych linii melodycznych.

Suita to forma muzyczna - zbiór utworów muzycznych lub jeden utwór składający się z wyraźnie zróżnicowanych części. Cechą suity jest wspólnota tonacji. Suita poprzedzona jest wstępem zwanym preludium. Pod wspólną nazwą suity kryje się kilka różnych form muzycznych:
  1. Suita barokowa lub partita - zestaw tańców, zwykle w następującej kolejności: allemande, courante, sarabanda i gigue, często jednak rozszerzana o inne tańce. Zobacz muzyczne formy taneczne.
  2. Suita romantyczna - zestaw utworów o różnym pochodzeniu. Niekiedy szereg miniatur lub utwory pochodzące z różnych gatunków np. baletu lub arii operowej

Toccata- forma muzyczna szczególnie popularna w okresie baroku. Kompozycja na instrument klawiszowy, w szybkim w tempie i wymagająca wirtuozerii wykonawczej. W formie zbliżony do fugi

Fuga (dosł. łac. "ucieczka") - forma muzyczna. Jest kunsztownie rozwiniętą formą imitacji. Fuga może być dwu- lub więcej głosowa (najczęściej trzy-, cztero- lub pięciogłosowa). Może być instrumentalna (na instrument solowy, zespół instrumentalny) lub na chór. Stanowi samodzielny utwór muzyczny lub część większej formy (mszy, sonaty, opery itd.).
W fudze temat jest zwięzły, przejrzysty i o wyraźnym charakterze. Fuga rozpoczyna się partią jednogłosową, w której następuje ekspozycja tematu przez jeden z głosów (tzw. dux lub proposta). Następnie następuje tzw. odpowiedź (comes, riposta), czyli powtórzenie tematu przez inny głos. W tym czasie głos inicjujący fugę wiedzie linię melodyczną kontrapunktu, czyli przeciwstawną tematowi i różniącą się przede wszystkim pod względem rytmicznym. Pierwsze przeprowadzenie tematu przez wszystkie głosy nazywa się ekspozycją. Po niej pojawia się łącznik lub epizod prowadzący do kolejnego tematu. W drugim przeprowadzeniu temat może być zmodyfikowany za pomocą zmiany tonacji, a także środków takich jak dyminucja, augmentacja, inwersja lub ruch wsteczny. W ostatnim przejściu występuje często tzw. stretto gdzie kilka albo wszystkie głosy wykonują temat w tym samym czasie lub temat w kolejnym głosie jest wprowadzany zanim skończy się w poprzednim. Utwór kończy coda (zakończenie utworu muzycznego).

Ricercar - forma muzyczna rozwinięta w okresie baroku, rodzaj imitacji integrujący w sobie cechy kanonu, fugi i fantazji.

A cappella- temin muzyczny. Z włoskiego tłum. dosł: "w katedrze" - oznacza śpiew bez akompaniamentu instrumentów. Odnosi się do śpiewu solowego, kameralnego lub chóralnego, ale zawsze bez jakiegokolwiek podkładu instrumentalnego

Diminuendo stopniowe osłabianie siły brzemienia dynamiki w utworze muzycznym

Ritardando (w skrócie rit.)- w notacji muzycznej znak spowolnienia tempa. Spowolnienie następuje stopniowo na przestrzeni jednego lub kilku taktów. Powrót do oryginalnego tempa może nastąpić przez stopniowe przyśpieszenie accelerando lub raptownie po znaku a tempo.

Tonika (w skrócie T) - podstawowy dźwięk każdej gamy. Jest ona pierwszym, a zarazem i ostatnim (ósmym) dźwiękiem gamy. Od niej także gama bierze swoją nazwę. Rolą toniki jest uszeregowanie pozostałych dźwięków gamy według schematu dla odpowiedniej skali. Tonika najczęściej stanowi punkt początku i końca melodii.

Dominanta jest piątym stopniem skali albo gamy zarówno durowej jak i molowej. Należy do jednych z trzech głównych stopni gamy obok toniki i subdominanty, na których budowane są trójdźwięki tworzące triadę harmoniczną. Dominantą nazywa się również funkcję harmoniczną, która dąży do rozwiązania na tonikę dzięki dźwiękowi prowadzącemu (VII stopniowi), który jest tercją dominanty


Słownik terminów >>